рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рднाрд╖ाрдПं рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕: рдПрдХ рд╕ंрдкूрд░्рдг рдЕрдз्рдпрдпрди рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢िрдХा
Toppers Adda | Computer Notes in Hindi for SSC CGL, SSC CHSL, RRB, Banking, Railway, UP Police, UPSSSC PET, UPPCS, RO/ARO, Junior Assistant, Lekhpal, CTET, UPTET, DSSSB, NIELIT, CUET, BPSC, KVS, NVS, UPSC, CCC, O Level and competitive exams.
ЁЯМ┐ Language & Software Mind-Map (рдкूрд░ा рдЯॉрдкिрдХ рдПрдХ рдирдЬ़рд░ рдоें)
1. рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рднाрд╖ा рдФрд░ рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдоिंрдЧ рдХी рдоूрд▓ рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдПं (Core Concepts)
рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдХो рдиिрд░्рджेрд╢ рджेрдиे рдФрд░ рдЙрд╕рд╕े рдЬрдЯिрд▓ рдХाрд░्рдп рд╕ंрдкрди्рди рдХрд░рд╡ाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рднाрд╖ाрдУं рдФрд░ рд╕ॉрдл्рдЯрд╡ेрдпрд░ рд╕ंрд░рдЪрдиाрдУं рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै।
- ЁЯУМ рдиिрд░्рджेрд╢ (Instruction): рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдХो рдХिрд╕ी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдХाрд░्рдп рдХो рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рджिрдП рдЧрдП рдмुрдиिрдпाрджी рдЖрджेрд╢।
- ЁЯУМ рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдо (Program): рддाрд░्рдХिрдХ рдХ्рд░рдо рдоें рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдХो рджिрдП рдЧрдП рдиिрд░्рджेрд╢ों рдХा рдПрдХ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╕рдоूрд╣ (Set of Instructions)।
- ЁЯУМ рд╕ॉрдл्рдЯрд╡ेрдпрд░ (Software): рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдоों рдХा рд╡рд╣ рдЕрдоूрд░्рдд рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдЬो рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдХे рд╡िрднिрди्рди рд╣ाрд░्рдбрд╡ेрдпрд░ рдХाрд░्рдпों рдХे рд╕рдлрд▓ рдХाрд░्рдпाрди्рд╡рдпрди (Implementation) рдХे рд▓िрдП рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕े рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдХी "рдЖрдд्рдоा" (Soul) рднी рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
- ЁЯУМ рдбेрдЯा (Data): рддрде्рдпों, рдЕंрдХों рдФрд░ рд╕ूрдЪрдиाрдУं рдХा рдЕрд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд (Unorganized) рд╕ंрдЧ्рд░рд╣। рдпрд╣ рдоुрдЦ्рдпрддः рджो рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рд╣ोрддा рд╣ै:
- рд╕ंрдЦ्рдпाрдд्рдордХ рдбेрдЯा (Numeric Data): рдХेрд╡рд▓ 0 рд╕े 9 рддрдХ рдХे рдЕंрдХ (рдЬैрд╕े: рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░ाрдк्рддांрдХ, рд░ोрд▓ рдиंрдмрд░)।
- рдЕрд▓्рдл़ाрди्рдпूрдоेрд░िрдХ рдбेрдЯा (Alphanumeric Data): рдЕрдХ्рд╖рд░ों (Alphabets), рдЕंрдХों (Digits) рдФрд░ рдк्рд░рддीрдХों (Symbols) рдХा рдоिрд╢्рд░िрдд рдЙрдкрдпोрдЧ (рдЬैрд╕े: рдХिрд╕ी рдШрд░ рдХा рдкрддा)।
- ЁЯУМ рд╕ूрдЪрдиा (Information): рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рдФрд░ рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдбेрдЯा рдХे рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг (Data Processing) рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рд╕ंрдХрд▓िрдд рдкрд░िрдгाрдо।
ЁЯТ╗ Language Translation Engine Simulator (рднाрд╖ा рдЕрдиुрд╡ाрджрдХ рд╕िрдоुрд▓ेрдЯрд░)
рдиीрдЪे рдмрдЯрди рджрдмाрдХрд░ рд▓ाрдЗрд╡ рджेрдЦें рдХि рдХैрд╕े рдПрдХ рдХंрдкाрдЗрд▓рд░ (Compiler) рдЙрдЪ्рдЪ-рд╕्рддрд░ीрдп рд╕ोрд░्рд╕ рдХोрдб (Source Code) рдХो рдмाрдЗрдирд░ी рдорд╢ीрди рдХोрдб (0 рдФрд░ 1) рдоें рдмрджрд▓рддा рд╣ै:
2. рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдХी рдкीрдв़िрдпां рдФрд░ рднाрд╖ाрдУं рдХा рд╡िрдХाрд╕ (Evolution of Languages)
рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдЪрдХ्рд░ рдХो рдкांрдЪ рдкीрдв़िрдпों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рдЬिрдирдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдХोрд░ рд╣ाрд░्рдбрд╡ेрдпрд░ рдФрд░ рд╕ॉрдл्рдЯрд╡ेрдпрд░ рднाрд╖ाрдУं рдоें рдХ्рд░рдоिрдХ рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖрдП рд╣ैं:
| рдкीрдв़ी | рд╕рдордп рдЕрд╡рдзि | рдоुрдЦ्рдп рд╣ाрд░्рдбрд╡ेрдпрд░ Component | рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рднाрд╖ाрдПं / рд╕ॉрдл्рдЯрд╡ेрдпрд░ (Languages & Systems) |
|---|---|---|---|
| рдкрд╣рд▓ी | 1946-1959 | рд╡ैрдХ्рдпूрдо рдЯ्рдпूрдм (Vacuum Tube) | рдорд╢ीрди рд▓ैंрдЧ्рд╡ेрдЬ (Machine Language - 0 рдФрд░ 1), рдиिрдо्рди рд╕्рддрд░ीрдп рднाрд╖ा |
| рджूрд╕рд░ी | 1959-1965 | рдЯ्рд░ांрдЬिрд╕्рдЯрд░ (Transistor) | рдЕрд╕ेंрдмрд▓ी рд▓ैंрдЧ्рд╡ेрдЬ (Assembly - рдиेрдоोрдиिрдХ рдХोрдб), COBOL, FORTRAN |
| рддीрд╕рд░ी | 1965-1971 | рдЗंрдЯीрдЧ्рд░ेрдЯेрдб рд╕рд░्рдХिрдЯ (IC Chips) | PL/1, PASCAL, BASIC (Beginner's All-purpose Symbolic Instruction Code) |
| рдЪौрдеी | 1971-1980 | VLSI рдоाрдЗрдХ्рд░ोрдк्рд░ोрд╕ेрд╕рд░ | C рд▓ैंрдЧ्рд╡ेрдЬ (C Language), MS-DOS, Microsoft Windows Operating System |
| рдкांрдЪрд╡ीं | 1980-рд╡рд░्рддрдоाрди | ULSI / SLSI рдоाрдЗрдХ्рд░ोрдк्рд░ोрд╕ेрд╕рд░ | рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ, WWW (World Wide Web), рдЙрдЪ्рдЪ рд╕्рддрд░ीрдп рднाрд╖ाрдПं (Java, Python, AI Frameworks) |
3. рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рднाрд╖ाрдУं рдХे рдк्рд░рдХाрд░ (Classification of Programming Languages)
рдХ. рдиिрдо्рди рд╕्рддрд░ीрдп рднाрд╖ाрдПं (Low Level Languages):
- рдорд╢ीрди рд▓ैंрдЧ्рд╡ेрдЬ (Machine Language): рдпрд╣ рд╢ुрдж्рдз рд░ूрдк рд╕े 0 рдФрд░ 1 (Binary Code) рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ोрддी рд╣ै। рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдХा рд╕ीрдкीрдпू рдЗрд╕े рдмिрдиा рдХिрд╕ी рдЕрдиुрд╡ाрджрдХ рдХे рд╕ीрдзे рд╕рдордЭ рд╕рдХрддा рд╣ै।
- рдЕрд╕ेंрдмрд▓ी рд▓ैंрдЧ्рд╡ेрдЬ (Assembly Language): рдЗрд╕рдоें рдмाрдЗрдирд░ी рдХे рдХрдаिрди рдХोрдб्рд╕ рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдпाрдж рд░рдЦрдиे рдпोрдЧ्рдп рдк्рд░рддीрдХाрдд्рдордХ рдиेрдоोрдиिрдХ рдХोрдб (Mnemonic Codes) рдЬैрд╕े ADD, SUB, MUL рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
4. рднाрд╖ा рдЕрдиुрд╡ाрджрдХ (Language Translators / Language Processors)
рдЪूंрдХि рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рд╣ाрд░्рдбрд╡ेрдпрд░ рдХेрд╡рд▓ рдорд╢ीрди рднाрд╖ा (0, 1) рдХो рд╣ी рд╕рдордЭ рд╕рдХрддा рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрдЪ्рдЪ рд╕्рддрд░ीрдп рдпा рдЕрд╕ेंрдмрд▓ी рднाрд╖ा рдоें рд▓िрдЦे рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдо рдХो рдмाрдЗрдирд░ी рдХोрдб рдоें рдмрджрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдиुрд╡ाрджрдХों рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै:
- рдЕрд╕ेрдо्рдмрд▓рд░ (Assembler): рдпрд╣ рдЕрд╕ेंрдмрд▓ी рднाрд╖ा (Low-Level mnemonic code) рдоें рд▓िрдЦे рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдо рдХो рдорд╢ीрди рднाрд╖ा (Binary) рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдХрд░рддा рд╣ै।
- рдХंрдкाрдЗрд▓рд░ (Compiler): рдпрд╣ рдкूрд░े рдЙрдЪ्рдЪ рд╕्рддрд░ीрдп рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдо (High-Level Source Code) рдХो рдПрдХ рд╕ाрде (All at once) рдорд╢ीрди рднाрд╖ा рдоें рдЕрдиुрд╡ाрджिрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рд╕िрд╕्рдЯрдо рдХी рд╕рднी рд╕िंрдЯैрдХ्рд╕ рдд्рд░ुрдЯिрдпों рдХो рдПрдХ рд╕ाрде рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХрд░рддा рд╣ै।
- рдЗंрдЯрд░рдк्рд░ेрдЯрд░ (Interpreter): рдпрд╣ рдЙрдЪ्рдЪ рд╕्рддрд░ीрдп рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдо рдХा рдЕрдиुрд╡ाрдж рдорд╢ीрди рднाрд╖ा рдоें рд▓ाрдЗрди-рджрд░-рд▓ाрдЗрди (Line-by-line) рдХрд░рддा рд╣ै। рдпрд╣ рдд्рд░ुрдЯि рдЖрдиे рдкрд░ рддुрд░ंрдд рдиिрд╖्рдкाрджрди рд░ोрдХ рджेрддा рд╣ै।
5. рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рддрдХрдиीрдХें (Next Generation Systems)
ЁЯМР рдХ्рд╡ांрдЯрдо рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ (Quantum Computer): рдпрд╣ рдХ्рд╡ांрдЯрдо рдпांрдд्рд░िрдХी рдХे рд╕िрдж्рдзांрддों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрдЧा। рдЗрд╕рдХी рдк्рд░ोрд╕ेрд╕िंрдЧ рдоेрдоोрд░ी рдХो рд╕ाрдоाрди्рдп рдмिрдЯ्рд╕ рдХे рдмрдЬाрдп 'рдХ्рдпूрдмिрдЯ' (Qubit) рдоें рдоाрдкा рдЬाрдПрдЧा, рдЬो рдоाрдирд╡ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рд╕े рднी рддेрдЬ рдЧрддि рд╕े рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рд╣ोрдЧा।
ЁЯМР рдбीрдПрдирдП рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ (DNA Computer): рдЗрд╕рдоें рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд╕िрд▓िрдХॉрди рдЪिрдк्рд╕ рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЬैрд╡िрдХ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдЬैрд╕े рдк्рд░ोрдЯीрди рдпा рдбीрдПрдирдП рд╕्рдЯ्рд░ैंрдб्рд╕ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा। рдЗрд╕े 'рдмाрдпो рдХंрдк्рдпूрдЯрд░' (Bio-Computer) рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।
ЁЯМР рдиैрдиो рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ (Nano Computer): рдиैрдиो рдЯ्рдпूрдм (Carbon Nanotubes) рдХे рдЖрдгрд╡िрдХ рдЙрдкрдпोрдЧ рд╕े рдмрдиे рдЕрдд्рдпंрдд рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдЖрдХाрд░ рдФрд░ рдЕрд╕ीрдоिрдд рднंрдбाрд░рдг рдХ्рд╖рдорддा рд╡ाрд▓े рдХंрдк्рдпूрдЯрд░।
ЁЯМР рдХेрдоिрдХрд▓ рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ (Chemical Computer): рдЗрд╕рдоें рддाрд░्рдХिрдХ рдЧрдгрдиाрдУं рдХे рд▓िрдП рдкрджाрд░्рде рдХे рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЧुрдгों (Chemical Properties) рдФрд░ рд╕ांрдж्рд░рддा (Concentration) рдХे рдЙрддाрд░-рдЪрдв़ाрд╡ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा।
6. рдоुрдЦ्рдп рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी (Glossary)
ЁЯУМ рдмाрдЗрдирд░ी рд╕िрд╕्рдЯрдо (Binary System): рдХेрд╡рд▓ 0 рдФрд░ 1 рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓ी рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдХी рдоूрд▓ рдЧрдгिрддीрдп рдЧрдгрдиा рдкрдж्рдзрддि।
ЁЯУМ рдмрдЧ (Bug): рдХिрд╕ी рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдо рдпा рдХोрдбिंрдЧ рд▓ॉрдЬिрдХ рдоें рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдХोрдИ рддाрд░्рдХिрдХ (Logical) рдпा рд╡्рдпाрдХрд░рдг рд╕ंрдмंрдзी рд╕िंрдЯैрдХ्рд╕ рдд्рд░ुрдЯि।
ЁЯУМ рдбीрдмрдЧ (Debug): рд╕ॉрдл्рдЯрд╡ेрдпрд░ рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдо рдХी рдХोрдбिंрдЧ рд╕े рдд्рд░ुрдЯिрдпों (Bugs) рдХो рдвूंрдврдиे рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╕ुрдзाрд░рдиे/рдаीрдХ рдХрд░рдиे рдХी рдкूрд░ी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा।
ЁЯУМ рд╕िंрдЯैрдХ्рд╕ рдПрд░рд░ (Syntax Error): рдХिрд╕ी рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдоिंрдЧ рднाрд╖ा рдХे рд╕्рдеाрдкिрдд рд╡्рдпाрдХрд░рдг рд╕ंрдмंрдзी рдиिрдпрдоों (Grammar Rules) рдХा рдкाрд▓рди рди рдХрд░рдиे рдкрд░ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдХोрдбिंрдЧ рдЧрд▓рддी।
ЁЯУМ рдл्рд▓ोрдЪाрд░्рдЯ (Flowchart): рдХिрд╕ी рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдо рдХे рдЖंрддрд░िрдХ рд▓ॉрдЬिрдХ рдпा рдПрд▓्рдЧोрд░िрдердо рдХो рдЪिрдд्рд░ों рдФрд░ рдЧ्рд░ाрдлिрдХрд▓ рддीрд░ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХрд░рдиे рдХा рд╡िрдЬुрдЕрд▓ рдоाрдз्рдпрдо।
ЁЯУМ рдХ्рдпूрдмिрдЯ (Qubit): рдХ्рд╡ांрдЯрдо рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдХी рд╕ुрдкрд░рдкोрдЬीрд╢рди рдоेрдоोрд░ी рдХ्рд╖рдорддा рдХो рдоाрдкрдиे рдХी рдмुрдиिрдпाрджी рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЗрдХाрдИ।
ЁЯУМ рдиेрдоोрдиिрдХ рдХोрдб (Mnemonic Code): рдЕрд╕ेंрдмрд▓ी рднाрд╖ा рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░рддीрдХाрдд्рдордХ рд╢ॉрд░्рдЯ рдиिрд░्рджेрд╢ (рдЬैрд╕े ADD, SUB)।
⏳ Language Development Timeline (рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдоिंрдЧ рднाрд╖ाрдУं рдХा рд╡िрдХाрд╕рдХ्рд░рдо)
FORTRAN Developed: рдЬॉрди рдмैрдХрд╕ рдж्рд╡ाрд░ा рдкрд╣рд▓ी рдЙрдЪ्рдЪ рд╕्рддрд░ीрдп рднाрд╖ा (HLL) рдХा рд╕рдлрд▓ рдиिрд░्рдоाрдг рд╣ुрдЖ, рдЬो рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЧрдгрдиाрдУं рдХे рд▓िрдП рдоीрд▓ рдХा рдкрдд्рдерд░ рдмрдиी।
COBOL Launch: рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдФрд░ рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдбेрдЯा рдк्рд░ोрд╕ेрд╕िंрдЧ рдХे рд▓िрдП рдЧ्рд░ेрд╕ рд╣ॉрдкрд░ рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ों рд╕े рдХॉрдорди рдмिрдЬрдиेрд╕ рдУрд░िрдПंрдЯेрдб рд▓ैंрдЧ्рд╡ेрдЬ рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ुрдЖ।
BASIC Created: рдЬॉрди рдХेрдоेрдиी рдФрд░ рдеॉрдорд╕ рдХрд░्рдЯ्рдЬ़ рдж्рд╡ाрд░ा рд╢ुрд░ुрдЖрддी рдЫाрдд्рд░ों рдХो рд╕рд░рд▓ рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдоिंрдЧ рд╕िрдЦाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕ рди्рдпू-рдлाрдЙंрдбेрд╢рди рдЯूрд▓ рдХा рдЖрд╡िрд╖्рдХाрд░ рд╣ुрдЖ।
C Language Era: рдбेрдиिрд╕ рд░िрдЪी рдиे рдПрдЯीрдПंрдбрдЯी рдмेрд▓ рд▓ैрдм्рд╕ рдоें 'C' рднाрд╖ा рдмрдиाрдИ, рдЬिрд╕рдиे рдЖрдзुрдиिрдХ рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рд╕ॉрдл्рдЯрд╡ेрдпрд░ рдФрд░ рдСрдкрд░ेрдЯिंрдЧ рд╕िрд╕्рдЯрдо्рд╕ (UNIX) рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХो рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдмрджрд▓ рджिрдпा।
Quick Revision Flashcards
рдХाрд░्рдб рдкрд░ рдХ्рд▓िрдХ рдХрд░рдХे рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рджेрдЦें।
рд╡िрд╕्рддृрдд рддैрдпाрд░ी рдФрд░ рдл्рд░ी рдоॉрдХ рдЯेрд╕्рдЯ рдХे рд▓िрдП рд╣рдоाрд░ी рдРрдк рджेрдЦें: Toppers Adda App