рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдоेрдоोрд░ी: рдПрдХ рд╡्рдпाрдкрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢िрдХा
Toppers Adda | Computer Notes in Hindi for SSC CGL, SSC CHSL, RRB, Banking, Railway, UP Police, UPSSSC PET, UPPCS, RO/ARO, Junior Assistant, Lekhpal, CTET, UPTET, DSSSB, NIELIT, CUET, BPSC, KVS, NVS, UPSC, CCC, O Level and competitive exams.
ЁЯМ┐ Memory Architecture Mind-Map (рдкूрд░ा рдЯॉрдкिрдХ рдПрдХ рдирдЬ़рд░ рдоें)
1. рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдоेрдоोрд░ी рдХा рдкрд░िрдЪрдп (Introduction to Memory)
рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдоेрдоोрд░ी (Memory Unit) рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдХे рдкांрдЪ рдоुрдЦ्рдп рдмुрдиिрдпाрджी рдХाрд░्рдпों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрдкрдпोрдЧрдХрд░्рддा рдж्рд╡ाрд░ा рдЗрдирдкुрдЯ рдпूрдиिрдЯ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рджिрдП рдЧрдП рдиिрд░्рджेрд╢ों рдФрд░ рдХрдЪ्рдЪे рдбेрдЯा рдХो рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ीрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпोрдЧ рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рд╕ीрдкीрдпू (CPU) рдЗрди рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ीрдд рдиिрд░्рджेрд╢ों рдХो рдк्рд░ोрд╕ेрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдЕंрддिрдо рдкрд░िрдгाрдо рдЖрдЙрдЯрдкुрдЯ рдбिрд╡ाрдЗрд╕ рдкрд░ рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХрд░рддा рд╣ै।
рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдоेрдоोрд░ी рдХे рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░्рдп (Core Functions):
- ЁЯУМ рдбेрдЯा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣рдг (Data Storage): рдЗрдирдкुрдЯ рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдХрдЪ्рдЪे рддрде्рдпों рдФрд░ рдбेрдЯा рдХो рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд░ूрдк рдоें рд╕्рдЯोрд░ рдХрд░рдиा।
- ЁЯУМ рдиिрд░्рджेрд╢ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣рдг (Instruction Storage): рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдХो рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдо рдФрд░ рд╡िрднिрди्рди рд╕ॉрдл्рдЯрд╡ेрдпрд░ рдХे рдиिрд░्рджेрд╢ों рдХो рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рдЦрдиा।
- ЁЯУМ рдк्рд░ोрд╕ेрд╕िंрдЧ рдоें рд╕рд╣ाрдпрддा (Processing Buffer): рдЧрдгिрддीрдп рдФрд░ рддाрд░्рдХिрдХ рдЧрдгрдиा рдХे рджौрд░ाрди рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдордз्рдпрд╡рд░्рддी (Intermediate) рдкрд░िрдгाрдоों рдХो рдЕрд╕्рдеाрдпी рд░ूрдк рд╕े рд╕ंрднाрд▓рдиा।
- ЁЯУМ рднрд╡िрд╖्рдп рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ (Future Retention): рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рджोрдмाрд░ा рдХाрдо рдоें рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдП рдЬрд░ूрд░ी рдЬाрдирдХाрд░ी рдХो рд░िрдХॉрд░्рдб рдпा рдмैрдХрдЕрдк рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕рд╣ेрдЬрдиा।
ЁЯТ╗ Volatile vs Non-Volatile Memory Simulator (рд▓ाрдЗрд╡ рд╡ोрд▓ाрдЯाрдЗрд▓ рд╕िрдоुрд▓ेрдЯрд░)
рдиीрдЪे рдмрдЯрди рджрдмाрдХрд░ рд▓ाрдЗрд╡ рджेрдЦें рдХि рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдмंрдж рд╣ोрдиे (Power Off) рдкрд░ рдЕрд╕्рдеाрдпी рдоेрдоोрд░ी (RAM) рдФрд░ рд╕्рдеाрдпी рдоेрдоोрд░ी (ROM) рдХे рдбेрдЯा рдкрд░ рдХ्рдпा рдЕрд╕рд░ рдкрдб़рддा рд╣ै:
2. рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдоेрдоोрд░ी рдХा рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг (Classification of Memory)
рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдоेрдоोрд░ी рдХो рдЙрд╕рдХी рдХाрд░्рдпрдк्рд░рдгाрд▓ी рдФрд░ рдмрдиाрд╡рдЯ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рджो рднाрдЧों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै:
рдХ. рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдпा рдоुрдЦ्рдп рдоेрдоोрд░ी (Primary or Main Memory):
рдпрд╣ рд╕ेрдоीрдХंрдбрдХ्рдЯрд░ рдзाрддु рд╕े рдмрдиी рдЖंрддрд░िрдХ рдоेрдоोрд░ी рд╣ोрддी рд╣ै рдЬो рд╕ीрдзे рд╕ीрдкीрдпू (CPU) рдХे рд╕ंрдкрд░्рдХ рдоें рд░рд╣рддी рд╣ै рдФрд░ рдмрд╣ुрдд рддेрдЬ рдЧрддि рд╕े рдХाрд░्рдп рдХрд░рддी рд╣ै:
| рдоेрдоोрд░ी рдХा рдк्рд░рдХाрд░ (Type) | рдоुрдЦ्рдп рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПं (Technical Specifications) |
|---|---|
| RAM (Random Access Memory) | рдпрд╣ рдПрдХ рдЕрд╕्рдеाрдпी рдпा 'рд╡ोрд▓ाрдЯाрдЗрд▓' (Volatile Memory) рд╣ै। рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдЪрд▓рддे рд╕рдордп рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдЙрдкрдпोрдЧ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдбेрдЯा рдЗрд╕ी рдоें рд░рд╣рддा рд╣ै। рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдмंрдж рд╣ोрдиे рдпा рдмिрдЬрд▓ी рдХрдЯрдиे рдкрд░ рдЗрд╕рдоें рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ीрдд рд╕ाрд░ा рдбेрдЯा рдирд╖्рдЯ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। |
| ROM (Read Only Memory) | рдпрд╣ рдПрдХ рд╕्рдеाрдпी рдпा 'рдиॉрди-рд╡ोрд▓ाрдЯाрдЗрд▓' (Non-Volatile) рдоेрдоोрд░ी рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдХे рдмुрдиिрдпाрджी рдмूрдЯिंрдЧ рдиिрд░्рджेрд╢ों (BIOS) рдХो рд╕्рдЯोрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рддीрди рдоुрдЦ्рдп рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं: 1. PROM: Programmable ROM 2. EPROM: Erasable PROM 3. EEPROM: Electrically Erasable PROM (рд╡िрдж्рдпुрдд рддрд░ंрдЧों рдж्рд╡ाрд░ा рдоिрдЯाрдиे рдпोрдЧ्рдп)। |
| рдХैрд╢ рдоेрдоोрд░ी (Cache Memory) | рдпрд╣ рдЖрдХाрд░ рдоें рдмрд╣ुрдд рдЫोрдЯी рд▓ेрдХिрди рдЕрдд्рдпंрдд рддीрд╡्рд░ рдЧрддि рд╡ाрд▓ी рд╕्рдЯेрдЯिрдХ рд░ैрдо (SRAM) рдоेрдоोрд░ी рд╣ै। рдпрд╣ рд╕ीрдкीрдпू рдФрд░ рдоुрдЦ्рдп рд░ैрдо рдХे рдмीрдЪ рдПрдХ рдмрдлрд░ рд▓ेрдпрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрд░्рдп рдХрд░рддी рд╣ै рддाрдХि рдк्рд░ोрд╕ेрд╕िंрдЧ рдХी рдЧрддि рдоें рдЕंрддрд░ рдХो рд╕ंрддुрд▓िрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХे। |
3. рд╡िрд╢ेрд╖ рдоेрдоोрд░ी рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдПं (Advanced Memory Concepts)
ЁЯМР рд╡рд░्рдЪुрдЕрд▓ рдоेрдоोрд░ी (Virtual Memory): рдпрд╣ рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдХोрдИ рдЕрд▓рдЧ рд╣ाрд░्рдбрд╡ेрдпрд░ рдЪिрдк рдирд╣ीं рд╣ोрддी, рдмрд▓्рдХि рдЬрдм рдоुрдЦ्рдп рд░ैрдо (RAM) рдХी рдХ्рд╖рдорддा рдХрдо рдкрдб़ рдЬाрддी рд╣ै, рддो рдСрдкрд░ेрдЯिंрдЧ рд╕िрд╕्рдЯрдо рд╣ाрд░्рдб рдбिрд╕्рдХ рдХे рдЦाрд▓ी рд╣िрд╕्рд╕े рдХो рдЕрд╕्рдеाрдпी рд░ैрдо рдХी рддрд░рд╣ рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै, рдЗрд╕ी рдХाрд▓्рдкрдиिрдХ рдЖрднाрд╕ी рдоेрдоोрд░ी рдХो рд╡рд░्рдЪुрдЕрд▓ рдоेрдоोрд░ी рдХрд╣рддे рд╣ैं।
ЁЯМР рдмрдлрд░ рдоेрдоोрд░ी (Buffer Memory): рджो рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдЧрддि рд╡ाрд▓े рдЙрдкрдХрд░рдгों (рдЬैрд╕े рд╕ीрдкीрдпू рдФрд░ рдк्рд░िंрдЯрд░) рдХे рдмीрдЪ рдбेрдЯा рдЯ्рд░ांрд╕рдлрд░ рдХी рдЧрддि рдХे рдЕंрддрд░ рдХो рд╕ंрддुрд▓िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдПрдХ рдЫोрдЯा рдЕрд╕्рдеाрдпी рд╕्рдЯोрд░ेрдЬ рдм्рд▓ॉрдХ।
ЁЯМР рдоैрдЧ्рдиेрдЯिрдХ рдмрдмрд▓ рдоेрдоोрд░ी (Magnetic Bubble Memory): рдкांрдЪрд╡ीं рдкीрдв़ी рдХे рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ों рдоें рдХрдо рдЬрдЧрд╣ рдоें рдЕрд╕ीрдоिрдд рднंрдбाрд░рдг рдХ्рд╖рдорддा рдмрдв़ाрдиे рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рд╡िрдХрд╕िрдд рдХी рдЧрдИ рд╡िрд╢ेрд╖ рдЪुंрдмрдХीрдп рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдкрд░рдд рд╕ंрд░рдЪрдиा।
ЁЯМР рдХ्рд╡िрдмिрдЯ (Qubit): рдЬрд╣ां рд╕ाрдоाрди्рдп рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдоें рдбेрдЯा рдХो рдмिрдЯ्рд╕ (0 рдпा 1) рдоें рдоाрдкा рдЬाрддा рд╣ै, рд╡рд╣ीं рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рдЙрди्рдирдд рдХ्рд╡ांрдЯрдо рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдоें рдоेрдоोрд░ी рдХो 'рдХ्рд╡िрдмिрдЯ' (Quantum Bit) рдХे рд╕्рдХेрд▓ рдкрд░ рдоाрдкा рдЬाрддा рд╣ै।
4. рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдкीрдв़िрдпों рдоें рдоेрдоोрд░ी рдХा рд╡िрдХाрд╕ (Memory Evolution)
рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдХे рдХ्рд░рдоिрдХ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдбेрдЯा рдХो рд╕рд╣ेрдЬрдиे рд╡ाрд▓े рдоुрдЦ्рдп рд╕्рдЯोрд░ेрдЬ рдХंрдкोрдиेंрдЯ्рд╕ рдоें рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖрдП рд╣ैं:
| рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдкीрдв़ी | рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЧрдпा рдоुрдЦ्рдп рд╣ाрд░्рдбрд╡ेрдпрд░ / рдоेрдоोрд░ी рд╕्рдЯोрд░ेрдЬ рдоाрдз्рдпрдо (Storage Component) |
|---|---|
| рдк्рд░рдердо (1946-1959) | рдкंрдЪ рдХाрд░्рдб (Punch Card) рдФрд░ рдкेрдкрд░ рдЯेрдк |
| рдж्рд╡िрддीрдп (1959-1965) | рдоैрдЧ्рдиेрдЯिрдХ рдЯेрдк (рдЪुंрдмрдХीрдп рд░ीрд▓) рдФрд░ рд╢ुрд░ुрдЖрддी рдоैрдЧ्рдиेрдЯिрдХ рдбिрд╕्рдХ |
| рддृрддीрдп (1965-1971) | рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░्рдп рдХे рд▓िрдП рд░ैрдо (RAM) рдХा рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдЙрдкрдпोрдЧ рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ; рдоैрдЧ्рдиेрдЯिрдХ рдбिрд╕्рдХ рдХी рднंрдбाрд░рдг рдХ्рд╖рдорддा рдоें рднाрд░ी рд╡ृрдж्рдзि। |
| рдЪрддुрд░्рде (1971-1980) | рд╕ेрдоीрдХंрдбрдХ्рдЯрд░ рд╕िрд▓िрдХॉрди рдоेрдоोрд░ी (Semiconductor RAM/ROM Chips) рдиे рдкुрд░ाрдиे рдоाрдз्рдпрдоों рдХी рдЬрдЧрд╣ рд▓ी। |
| рдкंрдЪрдо (1980-рд╡рд░्рддрдоाрди) | рдоैрдЧ्рдиेрдЯिрдХ рдмрдмрд▓ рдоेрдоोрд░ी, рдЙрдЪ्рдЪ рдШрдирдд्рд╡ рд╡ाрд▓ी рдСрдк्рдЯिрдХрд▓ рдбिрд╕्рдХ (DVD, Blu-ray) рдФрд░ рддेрдЬ рд╕ॉрд▓िрдб рд╕्рдЯेрдЯ рдл्рд▓ैрд╢ рдб्рд░ाрдЗрд╡्рд╕ рдХा рд╡्рдпाрдкрдХ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдЙрдкрдпोрдЧ। |
5. рдоुрдЦ्рдп рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी (Glossary)
ЁЯУМ Volatile Memory (рдЕрд╕्рдеाрдпी рдоेрдоोрд░ी): рдРрд╕ी рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ рдоेрдоोрд░ी рдЬिрд╕рдоें рдбेрдЯा рдХो рд▓рдЧाрддाрд░ рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдмिрдЬрд▓ी (Power Supply) рдХी рдиिрд░ंрддрд░ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै, рдЬैрд╕े рдоुрдЦ्рдп рд░ैрдо (RAM)।
ЁЯУМ Non-Volatile Memory (рд╕्рдеाрдпी рдоेрдоोрд░ी): рдРрд╕ी рд╕्рдЯोрд░ेрдЬ рдк्рд░рдгाрд▓ी рдЬिрд╕рдоें рдмिрдЬрд▓ी рдмंрдж рд╣ोрдиे рдпा рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╢рдЯрдбाрдЙрди рд╣ोрдиे рдкрд░ рднी рдЖंрддрд░िрдХ рдбेрдЯा рд╣рдоेрд╢ा рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдмрдиा рд░рд╣рддा рд╣ै, рдЬैрд╕े рд░ॉрдо (ROM) рдпा рд╣ाрд░्рдб рдбिрд╕्рдХ।
ЁЯУМ FLOPS (Floating Point Operations Per Second): рд╕ुрдкрд░ рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдХी рдЕрд╕ीрдоिрдд рдЧрдгрдиा рдЧрддि рдХो рдоाрдкрдиे рдХा рдоाрдирдХ। рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рджुрдиिрдпा рдХे рд╕рдмрд╕े рддेрдЬ рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ों рдХी рд╕्рдкीрдб рдХो рдкेрдЯाрдл्рд▓ॉрдк्рд╕ (PetaFlops) рдоें рдЖंрдХा рдЬाрддा рд╣ै।
ЁЯУМ LSI/VLSI: Large Scale Integration рдФрд░ Very Large Scale Integration - рдПрдХ рдЫोрдЯी рд╕ी рд╕िрд▓िрдХॉрди рдЪिрдк рдХे рдКрдкрд░ рд▓ाрдЦों-рдХрд░ोрдб़ों рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ рдЯ्рд░ांрдЬिрд╕्рдЯрд░ों рдХो рдПрдХ рд╕ाрде рдЕрд╕ेंрдмрд▓ рдХрд░рдиे рдХी рдЖрдзुрдиिрдХ рдоाрдЗрдХ्рд░ोрдк्рд░ोрд╕ेрд╕рд░ рддрдХрдиीрдХ।
ЁЯУМ Bit (рдмिрдЯ): рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдХे рдмाрдЗрдирд░ी рд╕िрд╕्рдЯрдо рдоें рдбेрдЯा рдХी рд╕рдмрд╕े рдЫोрдЯी рдФрд░ рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдмुрдиिрдпाрджी рдЗрдХाрдИ, рдЬिрд╕рдХा рдоाрди рдХेрд╡рд▓ рдпा рддो 0 рд╣ोрддा рд╣ै рдпा 1।
Quick Revision Flashcards
рдХाрд░्рдб рдкрд░ рдХ्рд▓िрдХ рдХрд░рдХे рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рджेрдЦें।
рд╡िрд╕्рддृрдд рддैрдпाрд░ी рдФрд░ рдл्рд░ी рдоॉрдХ рдЯेрд╕्рдЯ рдХे рд▓िрдП рд╣рдоाрд░ी рдРрдк рджेрдЦें: Toppers Adda App